साप्ता. आवाज न्यायाचा
वृत्त संकलन – विजय मनोहर घोडे
सामाजिक प्रबोधनाच्या संकल्पनेपासून आजच्या दिखाऊपणापर्यंतचा प्रवास!
गणेशोत्सव म्हटला की डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो भक्तिभाव, मंगलमय वातावरण, “गणपती बाप्पा मोरया”चा जयघोष आणि माणसामाणसांना जोडणारा आनंदोत्सव. घराघरांत आणि सार्वजनिक मंडळांत विघ्नहर्त्याचे स्वागत केले जाते. श्रद्धेचे दीप प्रज्वलित होतात आणि काही दिवस संपूर्ण समाज एका उत्सवी वातावरणात न्हाऊन निघतो.
मात्र या उत्सवी वातावरणाकडे थोडे चिकित्सकपणे पाहिले, तर एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न समोर येतो.आजचा गणेशोत्सव खरोखरच धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक उत्सव राहिला आहे का? की तो हळूहळू राजकीय शक्तिप्रदर्शन, आर्थिक उधळपट्टी, स्पर्धा आणि दिखाऊपणाचा मंच बनत चालला आहे?
हा प्रश्न गणेशभक्तीविरोधाचा नाही; उलट गणेशोत्सवाचे पावित्र्य, सामाजिक महत्त्व आणि लोकमान्य टिळकांचा मूळ उद्देश जपण्याचा आहे.
भक्तीबरोबर समाजजागृती
सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक सामाजिक स्वरूप देण्याचे श्रेय लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांना जाते. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात समाज विविध जाती, पंथ आणि सामाजिक भेदांनी विभागलेला होता. सार्वजनिक जीवनात एकत्र येण्याच्या संधी मर्यादित होत्या. अशा परिस्थितीत गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक विधी न राहता सामाजिक एकजूट, राष्ट्रीय भावना आणि जनजागृतीचे प्रभावी माध्यम व्हावा, हा टिळकांचा व्यापक दृष्टिकोन होता. व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामाजिक प्रश्नांवरील चर्चा आणि जनजागृतीच्या माध्यमातून समाजाला विचार करण्यास प्रवृत्त केले जात होते. गणेशोत्सवाच्या मंडपातून केवळ आरतीचे सूर नव्हे, तर समाजपरिवर्तनाचे विचारही घुमत होते. पण आज आपण त्या परंपरेच्या किती जवळ आहोत?
गणेश मंडळ की राजकीय आखाडा?
आज अनेक ठिकाणी गणेशोत्सवाची सुरुवातच मंडळाच्या पदाधिकारी निवडीपासून होते. अध्यक्ष कोण? सचिव कोण? कोणाचा गट प्रभावी? कोणाचे बॅनर मोठे? कोणाचे मंडप भव्य? या प्रश्नांना कधी कधी भक्तीपेक्षा अधिक महत्त्व प्राप्त होते.
एकाच परिसरात दोन मंडळे असण्यामागे धार्मिक गरज नसते; कधी कधी ती गटबाजी, अहंकार आणि राजकीय स्पर्धेची परिणती असते. गणेशोत्सवाने माणसे जोडायला हवीत; पण जर तोच उत्सव माणसांमध्ये भिंती उभ्या करीत असेल, तर आत्मपरीक्षणाची वेळ आली आहे.
वर्गणी की दबाववसुली?
सार्वजनिक गणेशोत्सवासाठी लोकसहभागातून आर्थिक मदत घेणे ही एक बाब; परंतु स्वेच्छेचे योगदान आणि दबावाखाली घेतलेली रक्कम यामध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. घराघरांत, दुकानदारांकडे, व्यावसायिकांकडे वर्गणीसाठी आग्रह केला जातो. काही ठिकाणी हा आग्रह दबावाच्या रूपात जाणवतो. गरीब कामगार, छोटा दुकानदार, हातावर पोट असलेला नागरिक यांच्यावर आर्थिक ओझे टाकले जात असेल, तर प्रश्न निर्माण होतो.ही भक्ती आहे की भीती?गणपतीच्या नावाने घेतलेली देणगी श्रद्धेने दिली पाहिजे; दबावाने नव्हे.वर्गणीचा पैसा कुठे खर्च होतो? हा आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
गणेशोत्सवाच्या नावाने मोठ्या प्रमाणावर पैसा जमा होतो. त्यातील किती रक्कम धार्मिक कार्यक्रमांवर? किती सामाजिक उपक्रमांवर? किती गरजू विद्यार्थ्यांच्या मदतीसाठी? किती आरोग्य शिबिरांसाठी? आणि किती केवळ दिखाऊपणा, महागडे मनोरंजन, अनावश्यक रोषणाई आणि ध्वनिप्रदूषणासाठी?
गणपतीच्या नावाने जमा झालेला पैसा गणपतीच्या विचारांना साजेसाच खर्च व्हायला नको का?
एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला शैक्षणिक साहित्य मिळाले, एखाद्या रुग्णाला औषधोपचारासाठी मदत झाली, एखाद्या रक्तदात्यामुळे जीव वाचला, एखादा तरुण व्यसनापासून दूर झाला.तर तो गणेशोत्सवाचा खरा प्रसाद ठरणार नाही का?
डीजेचा दणदणाट की भक्तीचा नाद?
गणेशोत्सवातील सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे स्वरूपही बदलले आहे. अनेक ठिकाणी भक्तिगीते, कीर्तन, प्रवचन, व्याख्याने आणि प्रबोधनात्मक कार्यक्रमांपेक्षा कर्णकर्कश ध्वनिक्षेपक, डीजे, फटाक्यांचा आवाज आणि रात्री उशिरापर्यंत चालणारा गोंगाट यांना अधिक महत्त्व मिळताना दिसते. आजारी रुग्ण, ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि अभ्यास करणारे विद्यार्थी यांचा विचार आपण करणार की नाही? आपल्या आनंदाची किंमत दुसऱ्याच्या त्रासातून चुकवायची का?
उत्सव हा आनंद देणारा असावा; त्रास देणारा नव्हे.
विसर्जन : भक्तीचा निरोप की उन्मादाचा कळस?
गणेशोत्सवातील विसर्जन हा अत्यंत भावनिक क्षण असतो. आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्याला जसा प्रेमाने निरोप दिला जातो, तसाच विघ्नहर्त्यालाही श्रद्धेने निरोप देण्याची भावना असायला हवी.
मात्र काही ठिकाणी विसर्जन मिरवणुकीत प्रचंड आवाज, मद्यपान, नाचगाणी, धिंगाणा आणि वाहतुकीचा खोळंबा असे प्रकार दिसतात.
विसर्जन म्हणजे भक्तीचा निरोप की उन्मादाचे प्रदर्शन?
मूर्तीचे पावित्र्य आणि सार्वजनिक शिस्त दोन्ही जपणे ही भक्तांचीच जबाबदारी आहे.
गणेशोत्सव आणि पर्यावरण
आज पर्यावरणाचा प्रश्न गंभीर आहे. नद्या, तलाव आणि जलस्रोत प्रदूषित होत असताना गणेशोत्सवानेही पर्यावरणपूरकतेचा संदेश देणे आवश्यक आहे.
शाडू मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, कृत्रिम किंवा घरगुती विसर्जन व्यवस्था, निर्माल्य संकलन आणि प्लास्टिकमुक्त उत्सव यांचा स्वीकार करणे ही काळाची गरज आहे. विघ्नहर्त्याच्या स्वागतासाठी निसर्गाचा विनाश करून चालणार नाही. गणेशोत्सवाने पर्यावरण वाचविण्याचा संदेश दिला, तर तोच खरा समाजप्रबोधनाचा उत्सव ठरेल. गणेशोत्सवावर राजकारणाची सावली
सार्वजनिक उत्सवांमध्ये सामाजिक आणि राजकीय व्यक्तींचा सहभाग असणे स्वाभाविक आहे. मात्र धार्मिक उत्सवाचा वापर केवळ राजकीय शक्तिप्रदर्शनासाठी होऊ लागला, तर त्याचा मूळ हेतूच हरवतो. मोठमोठे बॅनर, राजकीय चेहरे, शक्तिप्रदर्शन, गटबाजी आणि आगामी निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर होणारी स्पर्धा यामुळे गणेशोत्सवाचा सामाजिक चेहरा झाकोळला जाऊ नये.
गणपतीचा मंडप हा मतांचा बाजार नसून समाजजागृतीचे व्यासपीठ असावे. गणेशोत्सव पुन्हा समाजाचा उत्सव करू या!
गणेशोत्सवावर टीका करणे हा उद्देश नाही. उलट हा उत्सव अधिक सुंदर, विधायक आणि समाजोपयोगी व्हावा, हीच अपेक्षा आहे. प्रत्येक गणेश मंडळाने स्वतःसाठी काही संकल्प करायला हवेत.वर्गणी स्वेच्छेने स्वीकारावी. जमा झालेल्या निधीचा पारदर्शक हिशोब ठेवावा. मातीच्या व पर्यावरणपूरक मूर्तींचा आग्रह धरावा. निर्माल्य व विसर्जनाची शास्त्रशुद्ध व्यवस्था करावी.
व्यसनमुक्ती, रक्तदान, आरोग्य तपासणी, वृक्षारोपण यांसारखे उपक्रम घ्यावेत. विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक वाचनालय, मार्गदर्शन किंवा शिष्यवृत्ती उपक्रम राबवावेत.
अंधश्रद्धा निर्मूलन, संविधान, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक सलोखा यावर व्याख्याने आयोजित करावीत. ध्वनिप्रदूषण टाळून ज्येष्ठ, रुग्ण, विद्यार्थी आणि नागरिकांचा विचार करावा.गटबाजी आणि राजकीय शक्तिप्रदर्शनापेक्षा सामाजिक एकतेला प्राधान्य द्यावे.
खरा गणपती कुठे आहे?
गणपती म्हणजे बुद्धी, विवेक आणि सद्बुद्धीचे प्रतीक मानले जाते. मग गणेशोत्सवाच्या काळात आपण विवेकाला बाजूला ठेवून केवळ दिखाऊपणाच्या मागे का धावतो. गणपतीसमोर हात जोडताना आपण एक प्रश्न स्वतःला विचारू या “बाप्पा, तुझ्या नावाने आम्ही काय करतो आहोत?”जर गणेशोत्सवातून एखाद्या गरिबाच्या चेहऱ्यावर हसू आले, एखाद्या विद्यार्थ्याला शिक्षणाची दिशा मिळाली, एखाद्या व्यसनाधीन तरुणाचे जीवन बदलले, एखाद्या रुग्णाला मदत मिळाली, एखादे झाड वाचले आणि समाजातील दोन माणसे जवळ आली.तर तोच खरा गणेशोत्सव! आज गरज आहे ती भक्तीला विवेकाची, उत्सवाला शिस्तीची, श्रद्धेला विज्ञानाची आणि गणेशोत्सवाला समाजसेवेची जोड देण्याची. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून समाजाला एकत्र आणण्याचे स्वप्न पाहिले होते. त्या स्वप्नाची जागा जर राजकीय स्पर्धा, पैशांची उधळपट्टी, ध्वनिप्रदूषण आणि दिखाऊपणाने घेतली, तर आपण उत्सव साजरा करतोय की त्याच्या मूळ उद्देशाची विटंबना करतोय, याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. गणेशोत्सव धार्मिक असो, सामाजिक असो, सांस्कृतिक असो; पण तो माणुसकीचा आणि विवेकाचा नक्कीच असला पाहिजे.याच मार्गाने गणेशोत्सवाला पुन्हा भक्ती, बंधुता, समाजसेवा आणि प्रबोधनाचा उत्सव बनवू या.
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया!
— गजानन कुसुम ओंकार हरणे
खडकी, अकोला
संवाद:-9822942623.
लेखक ,समाजसेवक, प्रबोधनकार, साहित्यिक, वक्ता, विश्लेषक, कवी, आंदोलक
