पातुर्डा : बाबासाहेबांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली क्रांतीभूमी….!

स्टार भारत लाईव्ह एक्सप्रेस

प्रतिनिधी:- मुकिंदा गव्हांदे जळगाव जामोद

संग्रामपूर:- ३० मे २०२६
२९ मे १९२९ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आगमनाने पातुर्डा भूमीला लाभला इतिहासाचा अमर स्पर्श बाबासाहेबांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली क्रांतीभूमी “ज्या भूमीवर महामानवाचे चरण पडतात, त्या मातीतील प्रत्येक कण इतिहास बनतो ज्या भूमीवर त्यांच्या विचारांची पेरणी होते, त्या भूमीतून समतेची क्रांती उगवते.” बुलढाणा जिल्ह्यातील संग्रामपूर तालुक्यात वसलेले पातुर्डा हे गाव केवळ एक गाव नाही, तर ते सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील एक तेजस्वी अध्याय आहे. ही ती भूमी आहे जिथे दिनांक २९ मे १९२९ रोजी विश्वरत्न, भारतरत्न, बोधिसत्त्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा ज्वालामुखी धगधगला आणि शतकानुशतके गुलामीच्या अंधारात खितपत पडलेल्या समाजाला स्वाभिमानाची नवी पहाट लाभली. दिनांक २८ मे १९२९ रोजी मुंबईहून निघून बाबासाहेब जळंब रेल्वे स्थानकावर उतरले. त्यांच्या आगमनाची बातमी परिसरात वाऱ्यासारखी पसरली होती. तेल्हारा येथील समाजभिमुख टाले पाटील यांनी आपल्या स्वतःच्या चारचाकी गाडीची व्यवस्था करून बाबासाहेबांचे स्वागत केले. बाबासाहेब आणि त्यांचे सहकारी पातुर्ड्याकडे निघाले. मात्र इतिहासाच्या वाटेवर संघर्ष हा कायम सोबतीला असतो. रस्त्यात पहूरपूर्णा नदीच्या पात्रात गाडी चिखलात रुतली. क्षणभर प्रवास थांबला. तेव्हा बाबासाहेबांनी आपल्या सहकाऱ्यांना विचारले, “मी गाडी लोटू का?” त्यावर सहकाऱ्यांनी दिलेले उत्तर आजही चळवळीच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे —
“बाबासाहेब, गाडी आम्ही लोटतो; तुम्हाला तर संपूर्ण समाज लोटायचा आहे!” हे वाक्य केवळ उत्तर नव्हते, तर ते समर्पण, श्रद्धा आणि परिवर्तनाच्या महान ध्येयाचे प्रतीक होते. एका गाडीला चिखलातून बाहेर काढण्यापेक्षा बाबासाहेबांना हजारो वर्षांच्या अन्यायाच्या दलदलीत अडकलेल्या समाजाला मुक्त करायचे होते. पातुर्डा येथे पोहोचल्यानंतर बाबासाहेबांचा मुक्काम जिल्हा परिषद शाळेतील एका साध्या खोलीत दोन दिवस होता. त्या चार भिंती आजही इतिहासाच्या साक्षीदार आहेत. त्या भिंतींनी बाबासाहेबांचे चिंतन ऐकले, त्यांच्या संघर्षाची दिशा अनुभवली आणि समतेच्या नवयुगाची चाहूल घेतली.
महार परिषदेच्या माध्यमातून बाबासाहेबांनी शिक्षण, संघटन आणि संघर्षाचा मंत्र दिला. त्यांनी समाजाला गुलामीच्या साखळ्या तोडण्याची प्रेरणा दिली. त्यांचे शब्द तलवारीपेक्षा धारदार आणि सूर्यापेक्षा प्रखर होते. त्यांनी सांगितले की, “जागा व्हा, शिक्षित व्हा, संघटित व्हा आणि आपल्या हक्कासाठी संघर्ष करा.”
परिषद संपल्यानंतर घडलेली आणखी एक ऐतिहासिक घटना पातुर्ड्याच्या वैभवात भर घालणारी ठरली. गावातील आठवडी बाजारातील विहीर अस्पृश्य बांधवांसाठी खुली करण्यात आली. हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नव्हता; हा मानवी प्रतिष्ठेचा विजय होता. त्या विहिरीतून वाहणारे पाणी समतेचे, स्वातंत्र्याचे आणि मानवतेचे प्रतीक बनले. दिनांक ३० मे १९२९ रोजी बाबासाहेबांचे सहकारी आद बक्षुराम दाभाडे यांच्या कन्या कौताबाई दाभाडे यांचा विवाह लाडणापूर येथील इंगळे परिवारात बाबासाहेबांच्या उपस्थितीत संपन्न झाला. एका महान नेत्याच्या उपस्थितीत झालेला हा विवाह सामाजिक समतेच्या नव्या पर्वाचा साक्षीदार ठरला. या संपूर्ण प्रवासासाठी रेल्वे तिकिटाची व्यवस्था खामगाव तालुक्यातील उदारमतवादी समाजहितैषी रूपाजी इंगळे यांनी केली होती. अशा निष्ठावंत सहकाऱ्यांच्या योगदानामुळेच बाबासाहेबांची चळवळ जनतेपर्यंत पोहोचली.
पातुर्ड्याच्या या पवित्र भूमीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे बाबासाहेबांनंतर आंबेडकर घराण्यातील अनेक मान्यवरांचा पदस्पर्श या भूमीला लाभला. बहुजनांचे कैवारी ॲड. बाळासाहेब आंबेडकर, अंजलीताई आंबेडकर, मीराताई आंबेडकर, भीमराव आंबेडकर यांसह आंबेडकर परिवारातील एकूण पाच मान्यवरांच्या आगमनाने ही भूमी अधिकच पावन झाली.
आज पातुर्ड्याची माती बोलते, तिचा प्रत्येक कण इतिहास सांगतो, प्रत्येक रस्ता संघर्षाची गाथा गातो आणि प्रत्येक झाड बाबासाहेबांच्या विचारांची सावली देत उभे आहे. ही भूमी आपल्याला आठवण करून देते की क्रांती बंदुकीतून नव्हे, तर विचारातून घडते; समाजाचा उद्धार दयेने नव्हे, तर स्वाभिमानाने होतो.
चला, या पवित्र भूमीसमोर मस्तक झुकवू या. बाबासाहेबांच्या स्मृतींना अभिवादन करू या. त्यांच्या विचारांची मशाल हाती घेऊन अंधाराशी लढण्याची प्रतिज्ञा करू या. पातुर्डा ही केवळ भूमी नाही; ती समतेची विद्यापीठ आहे.
पातुर्डा हा केवळ इतिहास नाही; तो परिवर्तनाचा जिवंत श्वास आहे.
पातुर्डा ही केवळ माती नाही; ती बाबासाहेबांच्या क्रांतीची पवित्र साक्ष आहे. पातुर्डा ही केवळ एक भूमी नाही, तर बाबासाहेबांच्या विचारांचा जिवंत वारसा आहे. या क्रांतीभूमीला विनम्र अभिवादन!”…..✍️