ग्रामीण आरोग्य व्यवस्था अडचणीत; डॉक्टर, सुविधा अन् मनुष्यबळाचा प्रश्न

स्टार भारत लाईव्ह एक्सप्रेस

प्रतिनिधी – शंकर शिवरकर

देऊळगाव राजा : ग्रामीण भागातील नागरिकांना जवळच्या ठिकाणी उपचार मिळावेत, यासाठी आरोग्य विभागाचे मोठे जाळे उभारण्यात आले आहे. मात्र प्रत्यक्षात विविध ठिकाणी डॉक्टर व इतर वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांची कमतरता, रिक्त पदे, उपकरणांचा वापर व देखभाल, रुग्णवाहिका, अग्निसुरक्षा आणि आपत्कालीन सुविधांबाबत प्रश्न समोर येत आहेत. त्यामुळे आरोग्य संस्थांची संख्या वाढत असताना त्या पूर्ण क्षमतेने रुग्णसेवा देत आहेत का, हा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

एप्रिल २०२६च्या जिल्हास्तरीय आरोग्य आढाव्यानुसार बुलढाणा जिल्ह्यात १४ ग्रामीण रुग्णालये, ५७ प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि २८२ आरोग्य उपकेंद्रे कार्यरत आहेत. याशिवाय जिल्हा रुग्णालय, स्त्री रुग्णालय, सामान्य व उपजिल्हा रुग्णालये तसेच इतर आरोग्य संस्था कार्यरत आहेत. मात्र आरोग्य संस्थांची संख्या आणि प्रत्यक्ष उपलब्ध सेवा यात फरक राहू नये, यासाठी डॉक्टर, परिचारिका, प्रयोगशाळा तंत्रज्ञ, औषधनिर्माता आणि इतर आवश्यक मनुष्यबळ पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.

देऊळगाव राजा तालुक्यातील अंढेरा प्राथमिक आरोग्य केंद्रात मंजूर ३३ पदांपैकी १४ पदे रिक्त असून १९ कर्मचारी कार्यरत असल्याचे जून २०२६मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. या आरोग्य केंद्रावर परिसरातील सुमारे ३० गावांतील नागरिक उपचारासाठी अवलंबून असल्याने मनुष्यबळाचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.

देऊळगाव राजा ग्रामीण रुग्णालयाकडे एक शासकीय आणि एक १०८ रुग्णवाहिका उपलब्ध असल्याची जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदीत माहिती आहे. मात्र रुग्णवाहिका उपलब्ध असण्याबरोबरच त्या प्रत्यक्षात कार्यरत आहेत का, चालक व आवश्यक मनुष्यबळ उपलब्ध आहे का आणि आपत्कालीन वेळी रुग्णांना वेळेत सेवा मिळते का, याचाही नियमित आढावा घेणे गरजेचे आहे.

सिंदखेड राजा तालुक्यातील साखरखेर्डा येथील नवीन ग्रामीण रुग्णालयाचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. सुमारे १८ कोटी रुपये खर्चाच्या या रुग्णालयाच्या इमारतीबाबत जून २०२६मध्ये रुग्णसेवा सुरू करण्याची मागणी करण्यात आल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले. दरम्यान, जून २०२६मध्ये या ग्रामीण रुग्णालयासाठी आवश्यक पदनिर्मितीला शासनाची मान्यता मिळाल्याची अधिकृत माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे आवश्यक डॉक्टर, परिचारिका, तंत्रज्ञ आणि इतर कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती करून रुग्णसेवा पूर्ण क्षमतेने कधी सुरू होणार, हा प्रश्न आहे.

सिंदखेड राजा ग्रामीण रुग्णालयाकडे एक शासकीय आणि एक १०८ रुग्णवाहिका उपलब्ध असल्याची जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदीत माहिती आहे. मात्र उपलब्ध मनुष्यबळ आणि सुविधांच्या तुलनेत या रुग्णालयातील सेवा पुरेशा आहेत का, याचा नियमित आढावा घेणे आवश्यक आहे.

देऊळगाव मही ग्रामीण रुग्णालयाकडे जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदीनुसार एक शासकीय रुग्णवाहिका असून १०८ रुग्णवाहिकेची संख्या शून्य नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे अपघात किंवा इतर आपत्कालीन परिस्थितीत रुग्णांना तातडीची वाहतूक सेवा किती वेगाने उपलब्ध होते, याचा आढावा घेण्याची गरज आहे. ग्रामीण रुग्णालये मोठ्या ग्रामीण परिसरासाठी महत्त्वाची असल्याने आपत्कालीन वाहतूक व्यवस्था सक्षम असणे आवश्यक आहे.

आरोग्य संस्थांसाठी शासनाकडून विविध वैद्यकीय उपकरणे आणि सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जात आहेत. मात्र काही ठिकाणी तांत्रिक मनुष्यबळ, देखभाल किंवा इतर कारणांमुळे उपकरणांचा अपेक्षित वापर होत नसल्याच्या तक्रारी आहेत. एप्रिल २०२६च्या जिल्हास्तरीय आरोग्य आढाव्यात कोविड काळात उपलब्ध झालेले काही अतिरिक्त बेड आणि ऑक्सिजन टँक वापराविना पडून असल्याचे निदर्शनास आल्याचे नमूद आहे. त्यामुळे प्रत्येक आरोग्य संस्थेतील उपकरणांची कार्यस्थिती, वापर, देखभाल आणि तांत्रिक कर्मचारी उपलब्धता तपासणे आवश्यक आहे.

लोणार ग्रामीण रुग्णालयातील डिसेंबर २०२४च्या आगीच्या घटनेने ग्रामीण रुग्णालयांमधील अग्निसुरक्षा आणि आपत्कालीन व्यवस्थेचा प्रश्न गंभीरपणे समोर आणला होता. या घटनेनंतर शासकीय रुग्णालयांमध्ये फायर ऑडिट, गॅस ऑडिट आणि इतर सुरक्षा तपासण्यांवर भर देण्यात आला. मात्र अशा तपासण्यांमध्ये आढळलेल्या त्रुटी प्रत्यक्षात दूर झाल्या आहेत का, याचीही खात्री करणे गरजेचे आहे.

मेहकर ट्रॉमा केअर सेंटरसाठी आवश्यक पदनिर्मितीला मान्यता देण्यात आली आहे. त्यामुळे ग्रामीण आरोग्य सुविधा वाढविण्याचे प्रयत्न सुरू असले तरी नवीन सुविधा सुरू करण्याबरोबरच त्यासाठी आवश्यक मनुष्यबळ, तंत्रज्ञ आणि देखभाल व्यवस्था उपलब्ध असणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यात काही ठिकाणी डायलिसिस केंद्रे कार्यरत आहेत. ग्रामीण व दुर्गम भागातील रुग्णांची गैरसोय कमी करण्यासाठी प्रत्येक तालुक्याच्या ठिकाणी डायलिसिस केंद्र आणि रक्तपेढीची सुविधा असावी, अशी गरज जिल्हास्तरीय आरोग्य आढाव्यात अधोरेखित करण्यात आली आहे. गंभीर आजारांच्या उपचारासाठी ग्रामीण रुग्णांना वारंवार मोठ्या शहरांकडे जावे लागू नये, यासाठी तालुकास्तरावर आवश्यक उपचार सुविधा वाढविण्याची गरज आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यात १६ नवीन प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि ५१ नवीन उपकेंद्रे सुरू करण्याची घोषणा करण्यात आली आहे. ही सकारात्मक बाब असली तरी नवीन आरोग्य संस्था उभारल्यानंतर त्या ठिकाणी डॉक्टर, परिचारिका, तंत्रज्ञ, औषधनिर्माता आणि इतर आवश्यक कर्मचारी उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे नवीन इमारती उभारण्याबरोबरच त्या पूर्ण क्षमतेने कार्यरत करण्याचे आव्हानही महत्त्वाचे आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यातील या उदाहरणांच्या पार्श्वभूमीवर विदर्भातील ग्रामीण आरोग्य संस्थांचीही संस्थानिहाय पाहणी करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. विदर्भातील प्रत्येक जिल्ह्यातील ग्रामीण रुग्णालये, प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि उपकेंद्रांमध्ये डॉक्टरांची उपलब्धता, रिक्त पदे, उपकरणांची कार्यस्थिती, औषधसाठा, रुग्णवाहिका, तपासणी सुविधा, अग्निसुरक्षा आणि आपत्कालीन उपचार यांचा स्वतंत्र आढावा घेणे आवश्यक आहे.

ग्रामीण आरोग्य व्यवस्थेची खरी कसोटी केवळ इमारतींची संख्या किंवा उपलब्ध उपकरणांमध्ये नसून, गरजेच्या वेळी डॉक्टर उपलब्ध आहेत का, तपासणी वेळेत होते का, उपकरणे कार्यरत आहेत का, रुग्णवाहिका वेळेवर मिळते का आणि आपत्कालीन उपचार मिळतात का, यामध्ये आहे.

शासनाने प्रत्येक आरोग्य संस्थेची प्रत्यक्ष पाहणी करून रिक्त पदे, उपकरणांची कार्यस्थिती, औषधसाठा, रुग्णवाहिका, अग्निसुरक्षा, तपासणी सुविधा आणि आपत्कालीन सेवा यांचा स्वतंत्र अहवाल तयार करावा. आढळलेल्या त्रुटी तातडीने दूर करून ग्रामीण आरोग्य यंत्रणा पूर्ण क्षमतेने कार्यरत करण्याची गरज आहे. ग्रामीण भागातील नागरिकांना साध्या उपचारांसाठीही तालुका किंवा जिल्ह्याच्या ठिकाणी धाव घ्यावी लागू नये, यासाठी आरोग्य व्यवस्था कागदावर नव्हे, तर प्रत्यक्षात सक्षम होणे गरजेचे आहे.